Huzursuzluğun kaynağında Arnavutların ve bu arada Türklerin, dağılan Yugoslavya sonrası yeni Makedonya’yı kuran 1991 anayasası ile, 1974 Eski Yugoslavya anayasasında elde ettikleri “Makedonya Cumhuriyeti’nin kurucu unsuru olma niteliğinden” uzaklaştırılmaları bulunmaktadır. Bağımsız Makedonya’da Arnavutlar ve Türkler, yaşadıkları ülkenin idari ve siyasi sisteminin eşit ve kurucu unsurları olmaktan çıkartılıp “azınlık halklar” statüsüne itilmişlerdir.

Anayasal statüdeki yerlerinin azınlık düzeyine düşürülmesi, Arnavutlar açısından ana lisanda eğitim yapan okulların açılmasından idari görevlerin nüfus dengesi kriterine göre dağılımına ve Makedonya sosyal, iktisadi ve kültürel hayatına katılımın engellenmesine kadar geniş bir çerçevede dışlanmışlık sonucunu kendiliğinden beraberinde getirmiştir. Makedonların istediği de tam budur.

Arnavut dilinde eğitim mücadelesinin yürütüldüğü Tetovo Üniversitesi ve nüfusun tamamının neredeyse Arnavut olduğu Tetovo ve Gostivar yerel yönetimlerinde, 74 anayasası ile elde edilmiş bir hak olan Arnavut bayrağının kullanılması girişimi yakın geçmişte Makedon yönetimin sert askeri ve polisiye tedbirler alarak bastırdığı olayların yaşanmasına neden olmuştu.

Makedonya Arnavutları 1974 anayasası ile elde ettikleri ve kullandıkları haklarının Makedonlar tarafından ellerinden alınmasına daha uzun zaman rıza gösterecek gibi görünmüyorlar. Geçtiğimiz on yılda Makedonların kendilerini azınlık yapma siyasetine karşı direnişlerini sürdürdüler. 1991 anayasasından kaynaklanan anayasal eşitsizliğin devam etmesinde Makedonlar tarafından ısrar edildikçe, Arnavut silahlı direnişinin derinleşmesi ve yaygınlaşması sürpriz olmayacaktır.

Makedonya’da liderliğini Kastriot Hacıreca’nın yaptığı Demokratik Halk Partisi adıyla silahlı direnişi savunan ve Kosova’daki Kurtuluş Ordusu siyasi çizgisine sahip yeni bir Arnavut siyasi partisi kurulmuştur. Kosova Kurtuluş Ordusu benzeri bir örgütlenmeye sahip ve Makedonya Arnavutlarına dayanan yeni bir direniş örgütü de doğmuştur.

Amerika’nın Makedonya Büyükelçisi, “Arnavutların haklarını elde etmelerini destekledikleri, ancak silahlı mücadele ve sınır değişikliğine sıcak bakmadıkları” açıklamasıyla Makedonya Arnavutlarına sıcak mesajlar gönderdi.

Geçtiğimiz 5 yıl içinde Makedonya’nın iktisadi ve siyasi hayatına yerleşerek Balkanlarda artan ağırlığını pekiştiren Yunanistan, bu çatışmalı süreçte Makedonlara sunduğu askeri lojistik yardımın yanında diplomatik arabuluculuğa da soyunmaktadır.

Türkiye’nin soruna ilgisi şimdilik Makedonya’nın toprak bütünlüğünü vurgulayan açıklamalar düzeyinde kalmıştır. Hem Arnavut hem Türk nüfus dolayısıyla kendisini doğrudan etkileyecek bu krizi Türk diplomasinin uzak seyredeceği izleniyor.